"TỨC MẶC" - AI TỨC CŨNG MẶC?

Tùy Chỉnh

Bàn về nguồn gốc cái tên quê hương của họ Trần, nhiều người cho rằng "Tức Mặc" có nghĩa là nghiên bút, ý chỉ vùng đất có nhiều nhân tài, có truyền thống văn học, còn được gọi là thôn Tráng Kiện. Tuy nhiên, trong dân gian vẫn lưu truyền nhiều giai thoại khác.
Người dân ở hai thôn Tức Mặc và Thượng Lỗi (phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định) kể một sự tích như sau: Xưa có bà Phạm Thị Côn người ở thôn Thượng Lỗi vì bị tướng giặc Tô Định ép duyên dẫn đến nhà tan cửa nát nên gia nhập đội quân của Hai Bà Trưng, được phong là Vương Thục Côn công chúa. Năm 43, bà bị Mã Viện truy đuổi gắt gao nên đã tuẫn tiết ở sông Hồng, được nhân dân lập miếu thờ trên triền đê. Sang thời Lý, đại tướng quân Luân Công sang đánh giặc Ai Lao, trên đường đi ngang miếu bà nghe chuyện đã thắp hương cầu khẩn. Lúc thắng trận trở về, ông xuống ngựa vái lạy, rắc hoa, rót rượu, kết nghĩa chị em với bà. Khi ông qua đời, nhân dân đặt thêm một bát hương trong miếu Thục Côn công chúa để thờ cả hai chị em. Đến thời Trần, thôn Tức Mặc không có thành hoàng nên xin với thôn Thượng Lỗi cho đón chị em Thục Côn công chúa về thờ. Người Thượng Lỗi chỉ cho bát hương của người chị mà không cho bát hương của người em. Người dân hai thôn cho rằng đây là phạm tội với thần linh nên từ đó làng có tên là Thượng Lỗi. Còn người Tức Mặc biết người ta không muốn cho bát hương của người chị, tức quá nhưng vẫn tự ý làm, mặc kệ người Thượng Lỗi nên từ đó có tên là thôn Tức Mặc. Do thành hoàng của hai thôn kết nghĩa chị em nên con cháu hai thôn đã có lời nguyền đời đời kiếp kiếp chỉ thân nhau như anh em chung dòng máu không bao giờ được lấy nhau, ai phạm phải lời nguyền sẽ bị quả báo như đột tử, không con cái...
Một giai thoại khác kể rằng ngày xưa đất này có tên Hương Mặc, là một bến cảng tấp nập người qua lại, hưởng lộc vua ban, dân làng nhàn tản. Tuần tráng nhìn cảnh dân làng suốt ngày rong chơi, bảo không nghe, đã đệ đơn kiện lên triều đình, do đó có địa danh thôn Vi Vu xã Tráng Kiện. Người dân trong làng kháo nhau: tuần tráng có tức thì mặc tuần tráng, thôn ta vẫn cứ vui chơi, từ đó tự đặt tên thôn là Tức Mặc.
Một giả thiết khác là tổ tiên nhà Trần từ Phúc Kiến men theo bờ biển về phía nam, dừng chân lập nghiệp ở đây với mong muốn được bình yên, sung túc nên đã đặt cho mảnh đất bồi ở cửa sông Nhị là Tức Mặc - vị thần biển có tên đầy đủ là Lâm Tức Mặc, người Bồ Điền, tỉnh Phúc Kiến, khi sinh ra có hương thơm ngào ngạt, hào quang rực rỡ, có phép màu cưỡi chiếu bay trên biển, thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh thường hiển linh, thời Khang Hy được phong làm Thiên Phi, sau gia phong Thiên Hậu.
Đất Tức Mặc về sau trở thành đô thị Vị Hoàng, là một sự chuyển đổi từ làng ra phố, trở thành một điểm trung chuyển cho Thăng Long - Hà Nội trong các thế kỷ 18 - 19. Phạm Sư Mạnh trong bài Thiên Trường ký sự đã vẽ nên bức tranh về một triều đại vàng son:

"Sông Vĩnh bao quanh điện cửu trùng
Đoàn thuyền thuận gió lướt thong dong
Đôi bờ sương phủ vườn kim quất
Lắc rắc mưa rươi rải khắp vùng"
-----------
Ảnh: Sưu tầm
* Danh mục tài liệu tham khảo:
(1) Từ hành cung Tức Mặc đến đô thị Vị Hoàng (thế kỷ XIII - XIX), TS. Trần Thị Thái Hà, NXB Chính trị Quốc gia Sự Thật (2017).
(2) Chuyện về lời thề truyền kiếp của hai thôn (Link: http://antg.cand.com.vn/Kinh-te-Van-hoa-The-Thao/Chuyen-ve-loi-the-truyen-kiep-cua-hai-thon-293774/)
(3) Thiên Trường - Nam Định trong thơ xưa và nay (Link: http://thpt-lehongphong-nd.edu.vn/van-hoa---xa-hoi-247/thien-truong---nam-dinh-trong-tho-xua-va-nay-971.html)